Grenzen van het Hoorbare

Over de meerstemmigheid van het lichaam

Onderzoeker:
Mark van Tongeren
Promotoren:
Prof. Frans de Ruiter (promotor), Joep Bor (promotor), Ben Arps (co-promotor), dr. Marcel Cobussen (co-promotor)
Type musicus:
zang
Trefwoorden:
body, ethnomusicology, harmonics, listening, michael vetter, overtone singing, phenomenology, polyfony, timbre, voice
Periode:
2005-2013

onderzoeker

Abstract

Grenzen van het hoorbare vangt aan met de omslag in de vokale muziek die luisteraars gedurende de laatste vijf decennia in staat stelt om harmonischen als schijnbaar afzonderlijke muzikale objecten te beschouwen, met behulp van de techniek van het boventoonzingen. De vrijwel totale afwezigheid van dit idee in Europese muziek van voorafgaande eeuwen verklaart ten dele waarom de ervaring van dit verborgen muzikale gebied vaak gepaard gaat met verbazing en ongeloof. 

In de negentiende eeuw werden waarnemingen van vokale boventonen, vaak buiten muziekkringen om, gekenmerkt door een nadruk op het akoestische feit van boventonen. De meer recente muzikale toepassingen worden vaak vergezeld van spirituele interpretaties en claims. Mark van Tongeren vraagt zich in deze dissertatie af of het mogelijk is om deze dichotomie te overstijgen; om een taal te vinden die noch boventonen objectiveert, noch de waarnemer of zanger subjectiveert of vergeestelijkt, maar die als het ware spreekt vanuit de geluiden zelf. Terwijl het luisteren naar iemand die boventonen zingt een nieuw verschijnsel kan zijn voor een luisteraar, is de meerstemmige onderlaag van periodieke geluidsgolven zelf niet nieuw, integendeel. Deze onderlaag kan opgevat worden als een voorwaarde voor de menselijke stemmen, lichamen en bewustzijnen die een auditieve werkelijkheid bewonen. 

De ondertitel ‘Over de meerstemmigheid van het lichaam’ wijst in de richting van één mogelijke uitkomst van de dichotomie-vraag. Het verlegt de aandacht van luisteraars, zangers en sprekers naar concrete patronen van sonische interactie die verdergaan dan datgene wat normaal gesproken als muziek (of muzikale performance) beschouwd wordt. Het draait de idee om dat een individu kan leren om de auditieve werkelijkheid te beheersen door boventonen te zingen, en begint in plaats daarvan met de omstandigheid dat de blauwdruk van de boventoonreeks vanaf de vroegste tijden sporen heeft nagelaten op het menselijk existeren in de wereld. Het voornaamste artistieke werktuig voor deze uitspraak is een serie composities, Nulpunten genaamd (ook geschreven als 0…), die deze harmonische blauwdruk hoorbaar maakt op een reductionistische manier, als een reeks permutaties van intervallen. Er is geen voorkeur voor specifieke trappen of constellaties van de harmonische reeks: alle mogelijkheden worden systematisch in kaart gebracht door de twee stemmen. Nulpunten worden in de hoofdtekst uitgelegd als een structurele oefening waarbij het geluid waargenomen kan worden als getal (specifieke nummers van de boventoonreeks) en als kwaliteit (bepaalde samenklanken ).

Gerelateerde activiteiten

10 en 12 maart 2013 (18u30)

Doctoraatsconcert deel 1 - Mark Van Tongeren

Incognito Ergo Sum

Incognito ergo sum. De gevleugelde uitspraak van René Descartes, aangepast aan onze tijd, is de leidraad voor de geluidsverkenningen van het Superstringtrio. Dit trio bespeelt geen snaren en telt slechts twee vaste leden. Parallel aan natuurkundigen die wetmatigheden proberen op te sporen in fijntjes trillende onzichtbare ‘materie’, graaft het Superstringtrio naar de verborgen orde en chaos van de toon. Het vraagt zich af: is het mogelijk om onszelf via de muziek een spiegel voor te houden? Of is het de muziek die zich aan ons spiegelt?

11 maart 2013 (13u30-16u30)

Doctoraatsconcert deel 2 - Mark van Tongeren

0…: een boventoonzangmarathon voor twee zangers

Boventoonzangmarathon: 0… op de werkvloer

In een kleine werkkamer aan het Rapenburg 38, met een uitstekende akoestiek, werden ooit de eerste opnames van de 0… (‘Nulpunten’) gemaakt, een cyclus van composities rondom stem, boventonen en timbre gecomponeerd door promovendus Mark van Tongeren. Ter voorbereiding van de tweede uitvoering en de verdediging van het proefschrift sluiten zanger Rollin Rachele en de promovendus zich opnieuw op in deze rustige werkkamer, om bezoekers drie uur lang onder te dompelen in ongehoorde combinaties van grond- en boventonen. Gedurende deze marathon mogen steeds één of enkele toehoorders de kamer betreden. Voor elke bezoeker zingen de heren een op maat gesneden constellatie van grond- en boventonen, vakkundig geselecteerd uit van Tongeren’s Permutationes door componist Paul Oomen. Het vertrekpunt is steeds een ‘droge’, systematische uitvoering van de 0…, maar de zangers en de componist laten zich al doende leiden door de unieke persoonlijkheid van elke Permutatio én die van de toehoorders. Zonder te spreken, maar met behulp van gebaren, onstaat er een lange, doorlopende compositie: het vlees aan de botten van de 0… .